Žene u Jugoslaviji su 11. avgusta dobile pravo glasa: Zakon je stigao posle decenija borbe
Na današnji dan, 11. avgusta 1945. godine, žene u Jugoslaviji dobile su pravo da biraju i budu birane. Iza jedne odredbe Zakona o biračkim spiskovima stajale su decenije ženskog organizovanja, protesta i političke borbe, ali i hiljade partizanki koje su tokom Drugog svetskog rata, zajedno sa muškarcima, ratovale za oslobođenje zemlje. Pravo glasa zato im nije poklonila nova država, već je u zakon upisala ono što su žene već izborile.
Član 3. Zakona o biračkim spiskovima, objavljenog 11. avgusta 1945. godine u „Službenom listu Demokratske Federativne Jugoslavije“, prvi put je izjednačio žene i muškarce kao birače na prostoru čitave Jugoslavije. Pravo glasa imali su svi državljani i državljanke stariji od 18 godina, kao i pripadnici Jugoslovenske armije i bivši borci Narodnooslobodilačke vojske, bez obzira na godine.
Žene su time, posle godina provedenih izvan biračkih spiskova, dobile pravo da učestvuju u odlučivanju o državi u kojoj su živele, radile, rađale i podizale decu, plaćale poreze i snosile posledice svake političke odluke. Do tada su vlast mogle da trpe, podržavaju ili joj se suprotstavljaju, ali nisu mogle da je biraju niti da budu izabrane u njene najvažnije organe.
Ono što je 1945. stalo u nekoliko redova zakona imalo je, međutim, mnogo dužu istoriju. Ženska borba za politička prava nije počela završetkom rata niti dolaskom nove vlasti. Žene su još u Kraljevini Srbiji, a zatim u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca i Kraljevini Jugoslaviji, osnivale udruženja, pokretale časopise, održavale zborove i tražile da budu priznate kao ravnopravne građanke.
Decenije zahteva koje država nije htela da čuje
Posle stvaranja Kraljevine SHS 1918. godine, ženske organizacije iz različitih delova nove države počele su da se povezuju. U septembru 1919. osnovan je Narodni ženski savez, koji je okupio veliki broj humanitarnih, prosvetnih, profesionalnih i feminističkih udruženja. Među zahtevima koji su se sve glasnije čuli bilo je i uvođenje opšteg prava glasa.
Posebno važnu ulogu imao je Ženski pokret, osnovan 1919. godine u Beogradu, a ubrzo organizovan i u drugim gradovima. Njegove članice nisu se bavile samo pravom glasa. Pisale su o obrazovanju devojčica, ekonomskom položaju žena, pravu na rad, jednakim zaradama, braku i porodičnim zakonima koji su žene držali u podređenom položaju. Ipak, bez političkih prava teško su mogle da utiču na zakone od kojih je zavisio njihov život.
Njihove tekstove objavljivao je i časopis „Ženski pokret“, koji je postao jedno od najvažnijih mesta feminističke rasprave u međuratnoj Jugoslaviji. Žene su preko njega prvi put u većem broju javno govorile o položaju radnica, učiteljica, službenica, majki i domaćica, ali i o činjenici da društvo od njih očekuje da ispunjavaju sve obaveze građanki, dok im uskraćuje osnovno građansko pravo.
Ustav Kraljevine SHS iz 1921. godine ostavio je mogućnost da žensko pravo glasa jednom bude uređeno posebnim zakonom, ali taj zakon nikada nije donet. Formulacija koja je naizgled otvarala vrata ženskoj političkoj ravnopravnosti u praksi je omogućila vlastima da je godinama odlažu.
Aktivistkinje su zato organizovale konferencije i javne skupove, razgovarale sa političkim strankama i pokušavale da pridobiju poslanike. Povezivale su se i sa ženskim organizacijama iz drugih evropskih zemalja. Mala ženska antanta, savez ženskih organizacija iz Jugoslavije, Čehoslovačke, Poljske, Grčke i Rumunije, osnovana je 1923. godine sa ciljem da se žene zajednički bore za politička prava, socijalnu zaštitu i mir.
Ni obrazovanje ni ugled nisu ženama garantovali da će ih vlast ozbiljno saslušati. Lekarke, profesorke, književnice, pravnice i univerzitetski obrazovane žene mogle su da govore na skupovima, pišu analize i predloge zakona, ali na izborima nisu imale ni glas. Članice Udruženja univerzitetski obrazovanih žena pridružile su se sredinom tridesetih godina akcijama Ženskog pokreta i zahtevale da se opšte pravo glasa uvede na teritoriji čitave države.
Za pravo glasa borile su se i radnice okupljene oko socijalističkog i komunističkog pokreta. Njihova borba bila je vezana za šire zahteve: jednake nadnice, zaštitu na radu, pravo na sindikalno organizovanje, porodiljsku zaštitu i oslobađanje žena od ekonomske zavisnosti. Građanski i radnički ženski pokret nisu uvek imali iste političke stavove i metode, ali su delili saznanje da žena bez političkog i ekonomskog prava ne može biti ravnopravna.
Kraljeva diktatura uvedena 1929. godine dodatno je suzila prostor za političko delovanje. Zabranjene su političke stranke, među njima i Ženska stranka, koja je pravo glasa pokušala da uvede u samo središte političke borbe. Ženske organizacije nastavile su rad kroz udruženja, predavanja, publikacije i međunarodne veze, ali je početak Drugog svetskog rata dočekan bez ispunjenja njihovog najvažnijeg zahteva.
Partizanke više nisu tražile dozvolu da učestvuju
Rat je žensku borbu za ravnopravnost iz sala za sastanke i sa stranica časopisa preneo u ilegalu, zatvore, bolnice i partizanske jedinice. Žene su prikupljale oružje i sanitetski materijal, prenosile poruke, skrivale ilegalce, negovale ranjenike i organizovale snabdevanje. Veliki broj njih postao je deo borbenih jedinica, u kojima su bile bolničarke, bombašice, mitraljeskinje, komandirke i političke komesarke.
Prema podacima koje čuva Arhiv Antifašističkog fronta žena, u partizanskim jedinicama borilo se oko 100.000 žena. Približno 25.000 partizanki je poginulo, više od 40.000 bilo je ranjeno, dok je oko 2.000 žena steklo oficirski čin.
Ovi brojevi menjaju sliku rata u kojoj se muškarci bore, a žene ih čekaju i pomažu iz pozadine. Partizanke nisu bile izuzeci koji su se slučajno našli među borcima. Predstavljale su masovno prisustvo žena u vojsci i političkom pokretu koji je gradio novu vlast na oslobođenim teritorijama.
Njihova odluka da uzmu oružje nije automatski izbrisala patrijarhalne odnose. Mnoge su morale da dokazuju da mogu da podnesu iste napore kao muškarci, dok se od njih istovremeno očekivalo da obavljaju poslove koji su tradicionalno pripisivani ženama. I u jedinicama su negovale ranjene, kuvale i prale, ali su pored toga učestvovale u borbama, političkom radu i donošenju odluka.
Upravo je to iskustvo promenilo način na koji su mnoge od njih videle sopstveni položaj. Žena koja je vodila ilegalnu ćeliju, prelazila desetine kilometara noseći poruke ili komandovala u borbi teško je mogla da prihvati da se posle oslobođenja vrati u društvo u kojem muškarac odlučuje umesto nje.
Politička prava žena priznavana su zato već na oslobođenim teritorijama. Propisi partizanskog pokreta omogućavali su ženama da učestvuju u izboru narodnih odbora, novih organa vlasti, i da u njih budu birane. Žene su tako glasale i pre 1945. godine, u ratnim okolnostima i na teritorijama na kojima je delovala nova vlast.
AFŽ je borbu žena pretvorio u masovni pokret
Antifašistički front žena Jugoslavije osnovan je u decembru 1942. godine u Bosanskom Petrovcu, na konferenciji kojoj je prisustvovalo 166 delegatkinja iz različitih delova zemlje. U trenutku kada je veliki deo Jugoslavije bio pod okupacijom, žene su stvorile organizaciju koja je povezivala ratni otpor sa zahtevom za ravnopravnost.
AFŽ je pomagao mobilizaciju žena za Narodnooslobodilačku borbu, organizovao prikupljanje hrane, odeće i lekova, brinuo o ranjenima, deci i izbeglicama i politički obrazovao žene. Njegove aktivistkinje odlazile su u sela i razgovarale sa ženama koje su često bile nepismene, bez sopstvenih prihoda i potpuno isključene iz javnog života.
Takav rad bio je važan jer pravo zapisano u zakonu ne vredi mnogo ženi koja ne zna da čita birački listić, ne može da napusti kuću bez dozvole ili ne veruje da njeno mišljenje ima političku težinu. Aktivistkinje AFŽ-a zato su uporedo govorile o oslobođenju zemlje, opismenjavanju, radu, zdravlju, braku, majčinstvu i učešću žena u organima nove vlasti.
Tokom rata stvorena je čitava mreža lokalnih ženskih odbora. U njoj su žene sticale iskustvo organizovanja, javnog nastupa i političkog rada koje im je pre rata bilo gotovo nedostupno. AFŽ je omogućio da se borba za ravnopravnost ne zadrži u krugu obrazovanih žena iz većih gradova, već da stigne do radnica, seljanki i žena iz ratom opustošenih krajeva.
Po završetku rata aktivistkinje su učestvovale u obnovi zemlje, organizovale masovne akcije opismenjavanja, zdravstvene kurseve, obdaništa i domove za decu. Pomagale su ženama da se zaposle i osposobe za zanimanja koja su ranije bila rezervisana za muškarce. Borba za pravo glasa bila je povezana sa borbom da žene steknu obrazovanje, zaradu i vreme potrebno da zaista učestvuju u javnom životu.
Zakon je priznao ono što su žene već izborile
Kada je 11. avgusta 1945. godine usvojen Zakon o biračkim spiskovima, iza njega nisu stajale politički nevidljive žene koje su čekale da im država dodeli prava. Stajale su članice predratnog Ženskog pokreta, sindikalke, komunistkinje, ilegalke, kurirke, bolničarke i partizanke, kao i hiljade aktivistkinja AFŽ-a koje su već učestvovale u radu lokalnih organa vlasti.
Pravo glasa prvi put su na izborima u celoj zemlji iskoristile 11. novembra 1945. godine, kada se birala Ustavotvorna skupština. Izbori su održani u uslovima bez stvarnog političkog pluralizma i uz pritiske na opoziciju, što je važan deo istorijskog konteksta, ali ne menja činjenicu da su žene tada prvi put priznate kao biračice i kandidatkinje.
Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije iz januara 1946. godine potvrdio je da su žene ravnopravne sa muškarcima u državnom, privrednom i društveno-političkom životu. Uneo je i pravo na jednaku platu za jednak rad, zaštitu žena u radnom odnosu i obavezu države da osniva porodilišta, dečje domove i obdaništa.
Ni tada zakonska ravnopravnost nije odmah promenila život svih žena. Patrijarhalni odnosi opstajali su u porodici, na radnom mestu i u političkim organizacijama, a žene su uz plaćeni posao nastavile da nose najveći deo brige o kući i deci. AFŽ je 1953. godine ukinut kao posebna organizacija, uz obrazloženje da položaj žena nije izdvojeno žensko, već pitanje čitavog društva. Time je oslabljen prostor u kojem su žene mogle samostalno da utvrđuju svoje potrebe i organizuju borbu za njih.
Ipak, nijedno kasnije ograničenje ne može da izbriše put koji je doveo do 11. avgusta 1945. godine. Žene u Jugoslaviji politička prava nisu dobile zato što je društvo odjednom postalo pravednije. Decenijama su tražile glas, a zatim su u ratu pokazale da su već postale politička snaga koju više nije bilo moguće vratiti iz javnog života.
Zato se ovaj datum ne obeležava kao godišnjica jednog zakona, već kao sećanje na žene koje su odbile da o njihovim životima zauvek odlučuju drugi. Njihova imena nisu sva sačuvana, mnoge nikada nisu dobile čin, spomenik ili mesto u udžbeniku, ali je njihova borba ostala upisana u pravo koje danas deluje samorazumljivo.
Glasački listić koji žene danas uzimaju u ruke nosi istoriju onih koje su ga tražile na zborovima, branile u ilegalnom radu i osvojile u partizanskim jedinicama.
Još uvek nema komentara.